Devrimci Kadın Tutsaklarla Röportaj – I
Bu röportaj dizisinin soruları Tutsak Partizan İsmail Yılmaz tarafından hazırlanarak devrimci kadın tutsaklara iletilmiştir. Yılmaz’ın sorularını yanıtlayan, Kandıra 1 Nolu F Tipi Hapishanesinde tutulan Bahar Demir’in röportajını okurlarımızın ilgisine sunuyoruz.
Kendinizi tanıtır mısınız: Ne kadar zamandır içeridesiniz ve ne zaman çıkacaksınız?
Bahar Demir: Merhaba arkadaşlar adım Bahar Demir ve MKP davası tutsağıyım. 2012 yılından beri tutsağım ve ağır müebbet hükümlüsüyüm. Bir tahliye tarihim yok, devletin verdiği müddetnamede “ölünceye kadar” hapishanede kalacağım yazılı.
Kadın ve erkek tutsakların aynı infaz rejimine tabi tutulmaları hakkında ne düşünüyorsunuz?
Bahar Demir: Kadın ve erkeklerin aynı infaz rejimine tabii olmasını, öncelikle kendi hukukî durumum üzerinden değerlendirmek istiyorum. Son dönemlerde kamuoyuna da yansıyan “Umut Hakkı” üzerinden değerlendirdiğimizde, zaten ağır müebbet infaz rejiminin en temel insan haklarına aykırı olduğu biliniyor. Tutsağın tahliye tarihinin olmamasının “ceza” değil işkence olduğu bilimsel ve hukukî olarak kanıtlanmıştır. Aynı şekilde burjuva hukukunun güncel mevzuatı ve bu mevzuatı oluşturan temeller, kadınların tek tutulmasının insan hakları ihlali olduğunu da belirtiyor. Bu durum ağır müebbet gibi hücre cezalarının da kadın söz konusu olduğunda ekstra bir suç olduğunu ortaya çıkarıyor. Ancak içinden geçilen süreçte hapishanelerle ilgili öyle hayati sorunlar ortaya çıkarmıştır ki başlı başına kadın infaz rejimi konusunun görünür kılınması, bu ağır tablo karşısında ikinci plana düşmüştür. Dolayısıyla hapishaneler gerçekliğinin daha fazla dışarı yansıması, dışarıda sahiplenilmesi ve geçmişte olduğu gibi içeri örgütlenmelerinin işlevselleştirilmesi acil ihtiyaçtır.
Bu ağır tabloya karşın son yıllarda kadınlar, hapishanelerde birtakım kazanımlar da elde etmiştir. Lakin bu talepler ve kazanımlar ne içeride ne de dışarıda yaşanan onca hukuksuzluklar karşısında gündemde pek tutulamamış ve işlenememiştir. Örneğin gözaltı ve hapishaneye girişlerdeki çıplak aramalar; kadınların hem içeride hem de dışarıda yıllarca ses getirici eylemlerini sürdürmeleri sonucu sorun görünür hale gelmiştir. Her ne kadar çıplak arama saldırıları devam etse de çıplak arama saldırısının suç olduğu kamuoyunda genel kabul haline gelmiştir. Son yılların diğer kazanımları ise, temizlik ürünleri ve hijyenik ped mücadelesinin sonuç vermesi, kadınlardan elektrik parası alınmaması ve kadınların bulunduğu hapishanelerde çamaşırhanelerin kurulması bu kazanımlardandır. İçinde bulunduğumuz koşullarda bunlar çok küçük kazanımlar olarak görülebilir; ancak yakın dönemde muhalif ve devrimci örgütlü mücadelelere dönük yapılan saldırılar ve tutuklamalarda kadınlar nasıl ki alanları hiç terk etmeyip haklarına dönük saldırıları defalarca püskürtmeyi başardıysa, politik tutsak kadınlar da bir mücadele alanı olan hapishanelerde politik ve pratik olarak alanları genişletmiştir. Ancak hiç unutulmaması gereken bir faşizm ve hapishaneler gerçeği vardır ki hapishanelerde kazanımlar geçici, mücadele daimidir. Dolayısıyla kadınlara mahsus bir infaz rejimi ihtiyacı konusu da tüm bu sorunlar tablosunun içindeki yerini öncelik yerine göre olmalıdır.
Hapishanelerde kadın tutsaklar ile erkek tutsakların yaşadıkları sorunlar arasında ne gibi farklılıklar var, sebepleri nelerdir?
Bahar Demir: Ekonomik ve kültürel bakımdan pek çok sorun sıralanabilir. Fikir oluşması için örnek verecek olursak; emperyalist-kapitalist sisteminin kriz ve savaş dönemlerinin yansıması olarak daha da güçlenen faşizmde devletin tanımı kutsallaştırılır. Burjuva hukukunda devletin genel tanımı teorik olarak “düzenleyici ve vatandaş tarafından hesap sorulabilir” şeklinde tanımlanırken, faşizmin güçlendiği süreçlerde ise bu düzenleyici niteliğin yerini devletin kutsallaştırılması alır.
Devletin her daim şiddet ve sömürü aracı olması gerçeği dönemden döneme olduğu kadar, kültürden kültüre ve mekândan mekâna da değişiklik gösterir. Selçuklu ve Osmanlı’dan miras alınan devlet geleneğine göre, devlet kutsallığı üzerinden kurulmuş bir şiddet ve baskı aygıtı oluşturulup işletilmiştir. Bunu modern faşizm yöntemleriyle sentezleyen sistem gözaltı ve hapishane koşullarında (daha da genel düşünebiliriz) kolluğun işlediği/işleyeceği her türlü suçu devlet görevinin meşruluğu olarak normalleştirir ve işlediği/işleyeceği suçtan vicdanî, ahlakî, insanî, hukukî olarak sorumluluk duymayan yetkililer görürüz. Ayrıca son 10 yıl içinde çıkartılmış olan yasayla, kamu görevlileri hakkında ilgili mercilerce soruşturma açılması da İçişleri Bakanlığı veya vali iznine bağlanarak devlet görevlilerine işleyecekleri suçların cezasız kalacağı güvencesi de verilmiştir. Taciz, tecavüz, şiddet ve yaşam hakkı ihlalleri de buna dahildir. İşlenmiş/işlenecek tüm suçlar bu kapsamdadır, kutsal devlet görevi olarak yansıtılır.
Özellikle son on-on beş yılı değerlendirdiğimizde gerek dışarıdaki kitlesel eylemlerde gerekse gözaltı ve hapishane koşullarında kolluğun her türlü saldırıları/suçları daha fazla öne çıkmakta ve normalleştirilmektedir. Son 10 yıl içinde biz kadın tutsaklar mahremiyet talep ettiğimizde askerden, gardiyandan, hapishane idarecilerinden ‘’Devlete ayıp olmaz’’ sözünü duymaya başladık. Düşman hukukunun bu tanımları hapishanelerde kadına yönelik saldırıların erkekler tarafından yapılmasını da arttırmıştır; fiziksel saldırılar, üst aramalarının erkeklerin bulunduğu yerlerde yapılması ve hatta çıplak aramaların erkek personel ve askerlere izletilmesi tehdidi, havalandırmalara-ortak yaşam alanlarına kamera takılması, kamera kontrol odalarının erkeklerin de rahatlıkla girebileceği ya da bu kontrol odalarının kadın-erkek ayrımı yapılmadan ortak alanda olması gibi örneklerle daha sık karşılaşıyoruz.
Bu durumların pratiğe yansıması ise bazı hapishanelerde devrimci tutsakların başörtülerinin alınması, her yerde kameralar olduğu için havalandırmayı istediğimiz gibi kullanamamamız, güneşlenemememiz gibi sorunlar şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Faşizm gerçekliğini göz önünde bulundurduğumuzda basına yansıyan yakıcı örnekleri de hatırlıyoruz ve bunları daha da geniş düşünebiliriz.
Kadın-erkek cinsiyet kimlikleri ve rolleri konusunda toplum tarafından belirlenmiş ön kabuller, kalıplaşmış yargılar vardır. Kadının toplumsal kimliğini şekillendiren erkek egemen sistemdir. Hayatın her alanında böyle olan bu durumun hapishanelere yansıması nasıldır? Kadınlar üzerindeki etkileri nelerdir?
Bahar Demir: Belki de öğrenilmiş-öğretilmiş kadın-erkek rollerinin en fazla zayıfladığı alanlar hapishanelerdir. Zira devrimci tutsaklar baz alındığında kadın bileşeninin faşizmin yoğun saldırıları karşısında ideolojik/politik olarak üretim odaklı düşüncelerle devrimci cinsiyet bilincini güçlendiriyor ve bu alanlarda ideolojik, politik, felsefî vb. olarak üretimlerini pratik alanla buluşturmaya aktif olarak katılıyor. Kadınların bu gelişimi daha başlangıç aşamasında olsa da önüne geçilemeyen bir bilinci toplumsal olarak kazanmaya başladıkları net bir şekilde görülmektedir ve herkes tarafından da görülmelidir.
Lakin öğrenilmiş-öğretilmiş bu rollerin basit bir şekilde toplumdan-üzerimizden sökülüp atılacağı düşünülmemelidir. Kolay olmuş olsaydı bugün çoğumuz biçilmiş rollere karşı bireysel kurtuluşumuzu sağlamış olduğumuzu düşünebilirdik. Bu nedenle kapitalist sistemin gerçekliğini göz ardı etmeden politik kadın tutsaklar alanları mücadelenin bir parçası ve gelişimlerinin/üretimlerinin karşısına çıkabilecek her türlü olumsuzlukları, bilinçli/dinamik rolleriyle çözümleyerek ilerliyor. Bu alanlar her alana örnek teşkil edebilecek niteliktedir ve güçlü devrimci perspektifleriyle kadınlar kendilerini daima ileri taşıyor.
İnsan hak ve özgürlüklerini savunan kuruluşlar, tutsak kadınların sorunlarını kamuoyuna yeterince taşıyıp gündemleştirebiliyor mu?
Bahar Demir: İçinden geçtiğimiz süreçte genel dağınıklık ve gerileme bu konuda da kendisini fazlasıyla göstermektedir. Kadınların kitlesel politikleşmesi, kadın kurumlarına daha fazla saldırmasına yol açtı. Bu iki olguyu beraber değerlendirdiğimizde dışarıda olduğu gibi içeride de kadınların sorunlarının yeterince sahiplenilmemesi gerçekliğiyle karşı karşıya kalıyoruz. Ancak hapishaneler konusunun daha fazla görünür hale geldiği bu dönemlerde kadınların sorunlarının da daha fazla gündeme getirileceği ön görülebilir.
Üst ve hücre aramalarında kadın tutsakların karşılaştıkları sorunlar nelerdir?
Bahar Demir: Günümüzde hapishane politikalarının iki özelliği dikkat çekmektedir. Birincisi, çok uzun yıllardır devam eden, zamana yayılmış kesintisiz hak ihlallerinin sürekliliğidir. İkincisi ise bu hak ihlallerinin uygulanabilirliğinin pilot denemelerle farklı hapishanelerde farklı uygulamalarda karşımıza çıkmasıdır. Bu uygulamalara dair kadınlar özgülünde örnek verecek olursak; bazı dönemlerde ve bazı hapishanelerde erkek personelin ve erkek askerlerin doğrudan hücre araması yapması dayatmasıdır. Ayrıca Ceza İnfaz Kanunu’ndaki eşya mevzuatı tamamen erkeklere göre hazırlanmıştır, kadınlara özgü kıyafetler bu yönetmelikte bulunmamaktadır. Kadınların ihtiyacı olan eşyaların verilip verilmemesi tamamen hapishane idaresinin insafına bırakılmış durumdadır. Hapishane idareleri de dönemsel ya da konjonktürel olarak bu eşya mevzuatını tamamen bir ceza uygulamasına çevirebilmektedir. Ancak bu konudaki asıl sorun baskın aramaların sıklığı, gündelik yaşamı bozacak kadar artmış olması ve aramanın güvenlik nedeni ile değil bir cezalandırma yöntemi olarak kullanılmasıdır.
Kadın tutsaklar hastane sevklerinde ve doktor muayenelerinde ne gibi sorunlarla karşılaşmaktadırlar?
Bahar Demir: Hastane sevkleri -özellikle diş hastanesine olanlar- çok geç çıkarılmakta. Ayrıca nezarethanelerde kelepçe açılmaması veya yaka kamerasıyla dolaşılması, nezarethanesi olmayan yerlerde uzun süre ring aracında bekletilme ve eğer bu bekletme esnasında tekli ringlerdeysek (ki tekli ring uygulaması genelleştirilmiştir) bir kişinin dahi zor sığdığı daracık kabinde havasızlığa vb. maruz bırakılmamız gibi örnekler verilebilir.
Muayene sırasında “Üçlü Protokol” denilen temel hasta haklarına aykırı bir mevzuata dayanılarak doktor ve hasta mahremiyetinin sağlanmaması gibi uygulamaların yanı sıra ağır hasta tutsakların tedavilerinde ve rapor alma süreçlerinde yaşanan ağır hak ihlalleri hapishaneler gerçekliğinin en ağır tablosudur.
Ayrıca tutsakların kan bağışı yapmaları Kızılay mevzuatına göre yasaktır. Dolayısıyla afet, salgın ve büyük kazaların ortaya çıkardığı kan bağışı taleplerine tutsakların cevap olması engellenerek ırkçı, şoven ve ağır psikolojik travmalar oluşturacak bir tutum sağlık politikası hâline getirilmiştir. Benzer bir durum organ nakilleri için de geçerli. Tutsakların hiçbir koşul altında organ bağışı yapması da mümkün değildir.
Hapishanelerde muayene ve tedavi koşulları konusunda kazanılmış olan birçok hakkın gasbedilmiş olduğu aşamada bulunuyoruz. Hapishanelerdeki dağınıklık, özellikle yeni tutuklanan kesimlerin temel hasta hakları konusunda bilgilere erişmelerine mâni olmaktadır. Ana hatlarıyla sorunları böyle sıralayabiliriz. Ancak tüm bunlar pratikte karşımıza ağır yaşam hakkı ihlalleri şeklinde çıkabilmektedir. Son 6 ay içinde hapishanelerde yaşamını kaybedenlerin sayısı koşulların ağırlığını daha net gösteriyor.
Kadın tutsaklar yaşadıkları sorunları anlatabilecek kadın muhatap bulabiliyorlar mı?
Bahar Demir: Bu soruyu “Tutsaklar sorunlarını anlatabilecek muhatap bulabiliyor mu?” olarak düşünmek gerek. Bunu da elbette süreçten bağımsız düşünemeyiz. Son dönemde hukuk ve demokrasi mücadelesinde içerinin ve dışarının birbirini yeterince besleyemediği biliniyor. Bu nedenle kadınların da muhatap bulabilmesinin yolu genel olarak örgütlü mücadelenin gelişimine bağlıdır. Ayrıca sistemin kadın haklarına yönelik saldırılarına rağmen kadın mücadelesi özellikle son yıllarda eski hızında devam edemiyor olsa da kadın ve cinsiyet örgütlerinin dinamizminin dikkat çekmeye devam ettiği de söylenmeli. Bu dinamizm gözden kaçırılmamalı ve tutsak kadınların bunu bir olanak haline getirmesi için içeri ve dışarı temasının daha fazla güçlendirilmesi gerekmektedir. Gelinen aşamada yasal olarak devrimci tutsakların maddi ihtiyaçlarını karşılamak, tutsakları sahiplenmek hukukî olarak “suç” haline getirilmiştir. Bu şekilde tutsaklara ancak ailesi destek olabilmektedir. İnsanî bir dayanışmanın suç kabul edildiği bu “yasal mevzuat”ın kaldırılması talebi hukuk ve demokrasi mücadelesinin bir parçası hâline getirilmelidir.
Kadın tutsakların sorunlarını ve taleplerini kamuoyuna duyurabilmek için neler yapılabilir?
Bahar Demir: Öncelikle içerde ve dışarda tutsak örgütlerinin güçlendirilmesi gereklidir. Ortak ve somut politikalar geliştirip, hapishanelerin dışarda daha fazla görünür olması sağlanmalıdır. Hasta tutsaklar ve tedavi engellemeleri, İdare ve Gözlem Kurullarının kaldırılması, hapishanedeki yaşamı sınırlandıran ve tecridi artıran “Ceza İnfaz Kanunu”nun kaldırılması, kuyu tipi hapishanelerin kapatılması gibi başlıca sorunların daha fazla gündeme getirilmesi gerekiyor.
Bu soruya verilebilecek cevaplar Türkiye-Kuzey Kürdistan hapishaneler gerçekliğinin bir bütün kendisidir ve faşizm gerçekliğinin kapsadığı her şeydir. Ancak güncel ve en yakıcı olan sorunların altını çizecek olursak; kadın ve LGBTİ+ların son yıllarda karşılaştığı saldırılar örnek verilebilir. Bilindiği gibi sistem krizlerinin geldiği aşama kadın ve LGBTİ+lara dönük daha fazla saldırılara yol açmaktadır. Bunun coğrafyamıza yansıması “Aile Yılı” ilan edilmesiyle birlikte kendini daha fazla açığa çıkartmıştır. Son yıllarda LGBTİ+ların kamusal alandaki görünürlüklerinin suç kabul edileceği yasalar çıkartılmaya çalışılıyor. Kamu görevi yapan veya farklı iş yerlerinde çalışarak yaşamlarını kurmaya çalışan LGBTİ+ları işten çıkarmalar da arttı. İşsiz bırakılan LGBTİ+lar açlıkla, izolasyonla, toplum dışına atılmakla tehdit edilip cezalandırılıyor. Bunun yanı sıra cinsiyet geçiş süreçleri neredeyse imkânsız hale getirilmek istenmekte. Bunların hapishanelere yansıması ise LGBTİ+ları ayrı bir hapishanede toplama planıdır. Bu şekilde hapishanelerde tutsak dayanışmasının daha da zayıflatılması, saldırıların daha da görünmez kılınması ve izolasyonun artırılması amaçlanmaktadır. Kapitalist sistemin hapishaneleri kobay merkezleri olarak kullandığı biliniyor. Bahsi geçen konuları da bu çerçevede değerlendirmek gerekir. Tutsak iradesini kıran; itaatkâr, sorgulamayan, sistemin özne profiline uyan toplum yaratmak istenmektedir. Tüm bu ve sayamadığımız gerçeklikler karşısında politik kadın ve LGBTİ+lar yılgınlığa kapılmadan yaşamını politik olarak örüyor. Lakin tüm bu olgular karşısında dışarının devrimci dayanışma pratiği zayıf. Bu gerçeklikler karşısında dışarda daha aktif bir şekilde tutsak kadın ve LGBTİ+larla mücadele ve dayanışma ağı büyütülmelidir.
Soru: Hapishanelerin idari ve mimari yapısı anne ve çocukta nasıl bir etki yaratmakta ve ne tür sorunlara neden olmaktadır?
Bahar Demir: Faşizmin ezilen kitleler üzerinde uyguladığı en yakıcı yöntemlerin hapishanelerde kendini gösterdiği söylenebilir. Hapishanelerin bu gerçekliği üzerinden topluma korku ve geri çekilme mesajı verilmek istenir. Yaşlı, hasta, engelli tutsaklar bu mesajın en can yakıcı unsurlarıdır. Hapishanelerde annelerinin yanında kalan çocuklar gerçekliği de son dönemlerde bu korkutma ve yıldırma saldırılarının daha fazla parçası haline getirilmiştir. Hapishanelerin mimari yapısı gibi insan haklarına aykırı “Ceza İnfaz Kanunu” ve “mevzuat”larla birlikte hapishanelerde bir çocuğun yetişmesi de her koşulda temel insan haklarına aykırıdır.
Soru: Anne-çocuk ilişkisi dışarıyla ve yaşamla olan bağını güçlendir görüşünden hareketle soracak olursak, 6 yaşına gelen çocuğun annesinden alınması ne gibi sorunlara yol açmaktadır?
Bahar Demir: Çocuğun 6 yaşına kadar hapishanede bulunmasının bazı sonuçları vardır. İlk 6 yaşta insan beyni en kritik gelişim aşamasını tamamlar; dışsal uyaranların zayıflığından dolayı hapishanelerde kalan çocuklar ilk 6 yaşını diğer çocuklara göre daha dezavantajlı tamamlar. Sonraki yıllarda verilecek hiçbir eğitim bu ilk 6 yaşına kadar yaşan dezavantajı telafi edemez. 6 yaşına kadar hapishanede kalan çocuk, annesinden alındığında bu dezavantajının üstüne bir de hayatındaki büyük değişimi ve annesinden ayrılmanın travmasını ekler. Dolayısıyla bir çocuğun hapishanede olan annesinden ayrı kalması da annesiyle birlikte hapishanede yaşaması da çocuğun hayatında kalıcı izler bırakan temel insan hakları ihlallerindendir. Geçmiş yıllarda hapishanelerde annesinin yanında kalacak olan çocuklar için 6 yaş gibi bir sınırlama yoktu. Bu yaş sınırlaması, tutsak annelerin bakıma muhtaç çocuklarının yetiştirme yurduna alınmasına da yol açmaktadır. Nitekim yoksul adli tutsak annelerde bunun çok sayıda örneğine rastlıyoruz. Ve ne yazık ki hapishanelerle ilgili birçok yakıcı sorun gibi bu sorun da yeterince gündemleştirilememektedir.
Son olarak şunu da eklemek istiyorum: Ataerkil kültür ve bizim toplumumuzda yaşanış şekli, çocuk bakımını mutlak bir şekilde anneye yüklemiş ve bu durumu kadın biyolojisinin doğal bir parçası olarak göstermek istiyor. Oysa çocuğun ihtiyacı olan kendisine sağlıklı bir ortam oluşturulması ve nitelikli bakım verebilecek ebeveyndir. Bu ebeveyn, çocuğun annesi olabileceği gibi babası da olabilir. Ya da toplumda buna hak kazanan herhangi bir kişi veya kişiler de olabilir. Hapishane mevzuatı, erkeği çocuk bakımından tamamen dışta bırakarak hazırlanmıştır. Bir çocuğun bırakalım 6 yaşına kadar babasının yanında kalabilmesini, birkaç gün kalabilmesi dahi mümkün değildir. Bu da hapishane gerçekliğinde üstünde durulmasına değer bir konudur.
Sizi saygıyla selamlıyorum ve çalışmalarınızda başarılar diliyorum.





