İçeriğe geç
Abone ol
Son Haberler

Çelişki ve Varoluş: Kendi İçinde Karşıtını Barındırmak! -I

Çelişki, yalnızca toplumların dönüşümünü ya da düşüncenin seyrini belirleyen felsefi bir soyutlama mıdır, yoksa maddenin ve doğanın en temel hareket yasası mı?

Mao Zedong, Çelişki Üzerine adlı eserinde diyalektiğin bu evrensel kapsayıcılığını sorgularken şu temel soruyu ortaya atar: “Basit ya da karmaşık hareketlerde olsun, nesnel ya da ideolojik olgularda olsun, çelişki evrensel olarak bütün süreçlerde vardır. Peki, çelişki her sürecin başlangıç aşamasında da var mıdır? Her ayrı şeyin gelişme sürecinde baştan sona kadar bu karşıtlar hareketi var mıdır?” (Mao Zedong-Teori ve Pratik)

Bu sorunun yanıtını aramaya gündelik deneyimlerimizden başladığımızda, karşımıza ilk çıkan şey maddenin dağılma eğilimidir. Sıcak bir çaydan yükselen buhar sürekli dağılma eğilimindedir; aynı koşullarda bu buharın kendiliğinden çayın üzerinde yeniden toplanması beklenen bir durum değildir… Elimizden düşüp parçalanan bir cam bardağı öylece bırakıp odaya geri döndüğümüzde, ya aynı parçalarla ya da çevre koşullarıyla daha da ufalmış cam kırıklarıyla karşılaşmayı bekleriz. Ancak içeri girdiğimizde parçaların kendiliğinden birleşip eski haline geldiğini görmek imkânsızdır. Benzer şekilde, bir sorunun onu ortaya çıkaran bilinç düzeyiyle çözülmesini de bekleyemeyiz. Henüz düğmesine basılmadan yanan bir lamba, o düğmeye basma eylemini anlamsız kılmaz mı? Tüm bu örnekler, dışarıdan bir müdahale olmaksızın çevremizdeki kapalı sistemlerin izleyeceği yönü tarif eder. Yani düzensizlik ya aynı kalacak ya da zamanla artacaktır. Dışarıdan bir etki gerçekleşmedikçe bu düzensizliğin kendiliğinden azalması beklenemez. 

Geçici bir düzen, ancak dışarıdan bir müdahaleyle ayakta tutulabilir; ancak bu müdahale, daha büyük bir dağılmanın zeminini hazırlamaktan başka bir işe yaramaz. Çelişkisi olgunlaşmış ve bileşenlerinin bir arada durması olanaksızlaşmış bir sistemde çözülüş; her türlü dış etkene rağmen tarafların birbirini tasfiye etmesiyle gerçekleşir. Kısacası, çelişen unsurların birliği dış müdahalelerle sürdürülemez. Çelişkinin özgüllüğü ve müdahalenin dozu sürecin takvimini belirlese de sonuç değişmez: Dağılma ve entropi artışı zorunludur.

Çelişki içindeki birlik, karşıtların birbirini var ettiği ilkesine dayanır. Karşıtlıklar arasındaki çatışma birlikte var olabilme sınırını aştığında, süreç tarafların karşılıklı yok oluşuyla sonuçlanır. Zira bir olgu karşıtından bağımsız var olamayacağından, çelişkinin bir tarafı çökerken diğerinin tek başına varlığını sürdürmesi olanaksızdır.

Çelişkinin bu biçimdeki tarifi akıllarda mükemmel bir simetri algısı uyandırabilir. Oysaki evrene baktığımızda, bu biçimde mükemmel çalışan bir simetri görmemekteyiz. Öyle olsaydı, bildiğimiz evren de hiç olamayacaktı. Aynı anda ortaya çıkan parçacık ve karşı parçacık çiftleri anında birbirini yok edecek ve madde oluşamayacaktı.

Evrenimiz Simetri Hastası Değildir!

Biliyoruz ki ne kadar derine inmeye çalışırsak çalışalım, karşımıza sürekli bir “şey” çıkmaktadır. Evrendeki en boş görünen alanlarda bile, hiçbir madde bulunmasa dahi sürekli sanal parçacık çiftlerinin (örneğin bir elektron ile pozitronun) çiftler halinde ortaya çıktığı ve gerçek birer parçacığa dönüşemeden birbirlerini yok ettiği bilinmektedir. Bu sanal parçacıklar doğrudan gözlemlenemese de yarattıkları etkiler ölçülebilmektedir. Bu sayede vakum ortamında, yani hiçlik sanılan alanlarda bile kuantum dalgalanmalarının kesintisiz sürdüğünü biliyoruz. Nesneler arasındaki kütleçekim etkileşiminin kaynağı da aslında evrende “hiçlik” diye bir durumun bulunmayışıdır. Evrene çarşaf benzeri bir yapı kazandıran bu kuantum alanları, maddenin evren geometrisini biçimlendirmesini ve kütleçekim yörüngeleri oluşturmasını sağlar. Bu kuantum dalgalanmalarının çok kısa süre içinde sayısız sanal parçacık çiftleri oluşturarak köpürmesi, evrenin en temel halinde dahi yani dokusunda dahi çelişkinin var olduğunu gösterir. Bu dalgalanmalarda normal şartlarda sanal parçacıkların, gerçek parçacıklar olarak tezahür etmesinin yolu ise, iki sanal parçacığın birbirini yok etmesinin fiziksel olarak engellenmesidir. Böylece bu parçacıklar, birer gerçek parçacığa dönüşecektir.

Buraya kadar bir sorun yoktur. Nitekim bugün laboratuvar ortamında saf enerjiden madde üretildiğinde, aynı anda ve aynı miktarda antimadde de elde edilmektedir; yani bir elektron ortaya çıktığında muhakkak bir pozitron da doğar. Öyleyse evrende neden madde antimaddeden daha fazladır? Her şey zıddı ile birlikte ortaya çıkıyorsa, madde ve antimadde arasındaki bu, simetriye uygun olmayan farkın kaynağı nedir? Çelişki yasası ihlal mi edilmektedir, yoksa fiziki varlığın bulunması çelişkinin olmadığı anlamına mı gelir?

İlk Saniyenin Gizemi…

Bugün yanıtı en çok aranan sorulardan biri şudur: Maddenin oluşumundan ve evrenin doğumundan önceki kuantum dalgalanmaları neden bir enerji yoğunlaşmasına yol açtı; gerçek parçacıklar nasıl oluştu ve bu karşıt parçacıklar neden birbirini yok edemedi? Açıklanmaya çalışılan bu süreç, evrenin doğumundaki ilk saniyenin trilyonda birine ve hatta daha öncesine dayanır.

Bir nehirle karşılaştığımızda kaynağını bulmak için akış yönünün tersine, yani yukarıya doğru yürürüz. Evrenin ve maddenin oluşumuna dair soruları yanıtlamanın bugün bilinen en geçerli yolu da filmi geriye sarmaktır. Bu iz takibinde ilk durak, evrenin en eski radyasyonu olan kozmik mikrodalga arka plan ışımasıdır. Bu ışıma, tüm evrene yayılan ve sürekli kırmızıya kayan —yani bizden uzaklaşan— bir radyasyondur. Arka plan ışıması sayesinde evrenin sürekli genişlediği keşfedilmiştir. Sürekli genişleyen bir evren filmini geriye sardığımızda ise kaçınılmaz olarak çok daha küçük bir noktaya varırız. Dolayısıyla diyebiliriz ki milyarlarca yıl önce evren, bugün gördüğümüz gibi uçsuz bucaksız değil; hacmi dahi olmayan, aşırı yoğun ve yüksek enerjili bir tekillikten ibaretti.

Bu yüksek enerjili, hacmi bile olmayan ve tüm kuvvetlerin bir arada olduğu tekillik döneminden bugün bildiğimiz maddenin baskın geldiği döneme kadar olan süreç, birkaç kuramsal döneme ayrılmakta ve saniyenin çok küçük bir dilimini kapsamaktadır. 

İlk dönem Planck dönemi olarak adlandırılan, ilk patlamanın veya genişlemenin başladığı süreçtir. Bu sürece dair henüz detaylı bir açıklama yapılamamaktadır, çünkü mevcut fizik teorileri bu süreci açıklayabilecek bir kabiliyete erişememiştir. Saniyenin çok küçük bir dilimindeki bu süreçte evren, herhangi bir şeyin oluşmasına izin vermeyecek kadar sıcaktır. Bu sıcaklık bilinen en yüksek varsayımsal sıcaklık olan 1032 Kelvindir. En önemli tahmin, bilinen tüm temel kuvvetlerin bu süreçte tek bir süper kuvvet olduğudur. Genişleme devam ederken sıcaklık düşmeye başlar. İlk saniyenin 10-43 ile 10-36 gibi bir dilimini kapsayan bir sonraki çağ, kütle çekim kuvvetinin diğer üç temel kuvvetten ayrıldığı çağdır. Bu dönemde aynı zamanda varsayımsal bir parçacık olan gravitonun da oluşmuş olabileceği varsayılır. Tıpkı soğuyan bir sıvının yüzeyinde beliren ilk yoğuşma odakları gibi, kozmos da soğudukça dokusunda kabartılar oluşturur ve maddesel yapılar birbirini tutmaya başlar. 

Nitekim ilk saniyeyi tamamladığımızda, elimizde ilginç bir bulgu vardır. Aynı miktarda oluşması beklenen madde ve antimadde arasında simetri bilinmeyen bir sebeple kırılmıştır. Her bir milyar antimaddeye karşılık, bir milyar artı bir madde parçacığı oluşmuştur. Yani her bir milyar çarpışmadan bir madde parçacığı artmıştır. Bu madde parçacıkları, bugün evrenin büyük bir radyasyon havuzu değil de madde ile dolu olmasının sebebidir. İlk saniyenin içinde küçük bir dilimde başlayan madde-antimadde savaşında madde galip gelmiştir. Artık 10. saniyeye geldiğimizde elimizde temel parçacıkların tümü oluşmuştur, ilk atom çekirdekleri ise 20. dakikada oluşmuştur. Ancak tam bir atomun oluşması, 379 bin yıl daha bekleyecektir. 

Her şey oluşmuşken, neden tastamam bir atomun oluşması bu kadar gecikmiştir? 

Çünkü henüz evren çok sıcaktır ve serbest gezen elektronlar çekirdek tarafından yakalanamaz. Ancak 379 bin yıla gelindiğinde, yeterli soğuma gerçekleşmiştir, artık atom çekirdekleri elektronları kendisine kenetlemeye başlar. Önündeki elektron engelleri kalkan radyasyon yani fotonlar, evrenin tümüne yayılmaya başlar. Bu ışık, kozmik arka plan ışımasının kendisidir. 

İlk saniyeye geri dönüyoruz. Madde ve antimadde savaşında, maddeyi avantajlı kılan neydi? Evren neden maddeye tolerans göstermişti? Baryon asimetrisi denilen bu sürece sebep olabileceği düşünülen birçok varsayım bulunmaktadır. Bunlardan birisi, aynı zamanda laboratuvar ortamında da gözlemlenmesi mümkün olan, maddenin davranış avantajıdır. Yani çarpışarak bozunurken, bozunma süresindeki çok kısa bir fark olmasının bu asimetriyi yaratabileceği öngörülmektedir. Ancak bu fark, baryon asimetrisi yaratmak için yetersiz kalmaktadır. 

Bir diğer kritik yol ise Yük-Parite (CP) ihlali ve nötrinoların gizemli yapısıdır. Yakın zamanda Nobel fizik ödülünü de kazandıran nötrinoların gizemli tabiatı fiziğin sınırlarını zorlamaya devam etmektedir. Bu gizemin, aynı zamanda simetri kırılması gibi diğer gizemler ile de bağlantısının olabileceği düşünülmektedir. Nihayetinde bu durum; doğadaki “birlikte var olma, çatışma ve birlikte yok olma” şeklindeki diyalektik hiyerarşinin, evrenin doğumunda nasıl olup da ihlal edildiği sorusunu gündemde tutmaktadır. 

(devam edecek)